Tadeusz Kamil Marcjan Żeleński, pseudonim literacki Boy (ur. 21 grudnia 1874 w Warszawie, zm. 4 lipca 1941 we Lwowie) – polski pisarz, poeta-satyryk, kronikarz, eseista, tłumacz literatury francuskiej, krytyk literacki i teatralny, działacz społeczny.
Spis treści |
edytuj Życie
- Był synem Wandy z Grabowskich[1] i Władysława Żeleńskiego, kompozytora. Rodzina pieczętowała się herbem Ciołek.
- W latach 1892–1900 studiował medycynę na Uniwersytecie Jagiellońskim.
- W latach 1901–1906 pracował jako lekarz pediatra w Szpitalu św. Ludwika w Krakowie. Rozpoczął nawet pisanie pracy habilitacyjnej, jednak wysłany na stypendium do Paryża zainteresował się literaturą francuską.
- Od 1906 współtworzył kabaret Zielony Balonik.
- Podczas I wojny światowej służył jako lekarz kolejowy w armii austriackiej.
- Od 1922 zamieszkał w Warszawie.
- Przed wojną był ostro zwalczany przez środowiska konserwatywne (chadecja, endecja itp.) za głoszenie liberalnych poglądów i szarganie świętości narodowych (odbrązawianie Mickiewicza i Fredry). W środowisku literackim bardzo mocno krytykowany przez Karola Irzykowskiego (m.in. w książce Beniaminek).
- Wspólnie z Ireną Krzywicką kierował w latach 30. w Warszawie prywatną kliniką, promującą świadome macierzyństwo. W założonym przez siebie dodatku do Wiadomości Literackich pt. Życie Świadome propagował antykoncepcję i edukację seksualną, domagał się legalizacji aborcji, aby zlikwidować groźne dla życia kobiet "podziemie aborcyjne". Bronił praw kobiet do decydowania o prokreacji i seksualności.
- W 1933 został wybrany do Polskiej Akademii Literatury.
- Po wybuchu II wojny światowej ewakuował się do Lwowa. Zamieszkał u szwagra żony - prof. Jana Greka.
- W październiku 1939 sowieckie kierownictwo Uniwersytetu powołało go na kierownika katedry historii literatury francuskiej na lwowskim uniwersytecie.
- W okresie okupacji sowieckiej Lwowa działał w Związku Literatów Polskich, wszedł w skład kolegium redakcyjnego pisma Związku Pisarzy Sowieckich Nowe Widnokręgi, publikował artykuły w Czerwonym Sztandarze, brał udział w propagandowych imprezach, za co był oskarżany przez Polaków o kolaborację z okupantem[2].
- Po zajęciu Lwowa przez Niemców, w nocy z 3 na 4 lipca 1941 został aresztowany wraz z prof. Grekiem i jego żoną przez batalion hitlerowski Nachtigall i zamordowany tej samej nocy na Wzgórzach Wuleckich. Miejsce jego pochówku jest nieznane.
Był kawalerem Legii Honorowej.
edytuj Przekłady
Przełożył na język polski wiele dzieł literatury francuskiej:
- Pieśń o Rolandzie,
- Wielki Testament François Villona,
- Tristana i Izoldę Bédiera,
- wszystkie sztuki:
- Moliera,
- Marivaux,
- Jean Baptiste Racine'a,
- Pierre Corneille'a,
- Pierre Beaumarchais'go (Cyrulik sewilski, Wesele Figara),
- Woltera,
- Kartezjusza,
- Pascala,
- część wierszy Verlaine'a (Elegie),
- Maksymy de la Rochefoucauld,
- Księżnę de Cleves Madame de La Fayette,
- listy pani de Sévigné,
- listy panny de Lespinasse,
- Monteskiusza (m.in. Listy perskie),
- Diderota,
- Michel de Montaigne'a (Próby),
- François Rabelais'go (Gargantua i Pantagruel),
- Rousseau,
- Balzaka,
- Prousta,
- Stendhala (m.in. Czerwone i czarne, Pustelnię parmeńską),
- Brantôme'a,
- Bossueta,
- Henri de Saint-Simona,
- Benjamin Constanta,
- Musseta,
- Théophile Gautiera,
- Murgera,
- Flauberta (Pani Bovary, Salammbo),
- Jarry'ego (Ubu król),
- Anatola France'a,
- Gide'a,
- Berangera,
- François-René de Chateaubrianda,
- Lesage'a,
- Crebillona syna,
- Jacques H. Bernardin de Saint-Pierre - (Paweł i Wirginia),
- Pierre Choderlos de Laclosa (Niebezpieczne zwiÄ…zki) i wiele innych.
edytuj Dzieła
Wstępy pisane przezeń do tych książek zostały wydane w trzech tomach pod tytułem Mózg i płeć i stanowią krótki kurs literatury francuskiej.
Żeleński był także autorem licznych felietonów społeczno-obyczajowych oraz teatralnych (przez wiele lat pracował jako krytyk teatralny) a także książek z zakresu historii literatury, wydanych jeszcze za jego życia w postaci książek:
- Flirt z MelpomenÄ…,
- Nasi okupanci,
- Piekło kobiet,
- Murzyn zrobił swoje,
- Stendhal i Balzac,
- Reflektorem w mrok,
- SÅ‚owa grube i cienkie,
- Salon literacki,
- Obrachunki fredrowskie,
- Marysieńka Sobieska,
- BrÄ…zownicy,
- Ludzie żywi,
- Znaszli ten kraj itd.
Dzieła zebrane Boya Żeleńskiego zostały wydane po wojnie w serii PIW-u pod redakcją Henryka Markiewicza.
W 2006 roku wydawnictwo Iskry wydało niepublikowaną wcześniej książkę W perspektywie czasu, na podstawie odnalezionego maszynopisu, złożonego przez Boya we lwowskim Wydawnictwie Mniejszości Narodowych na dwa tygodnie przed śmiercią.
Boy-Żeleński podzielił Młodą Polskę na "tatrzańską" i "szatańską" wskazując w ten sposób dwa najważniejsze obszary zainteresowań artystów współczesnej epoki.
Współautor programów kabaretów "Zielony Balonik".
edytuj Biografie
Istniejące biografie Boya Żeleńskiego:
- Błazen - wielki mąż. Opowieść o Tadeuszu Boyu-Żeleńskim, Józef Hen, wyd. Iskry
- Boy we Lwowie, red. Barbara Winklowa, Oficyna Wydawnicza RYTM, Warszawa 1992
- Boy-Żeleński, Henryk Markiewicz, wyd. Wydawnictwo Dolnośląskie; seria A to Polska właśnie, 2001
- Boy-Żeleński Wojciech Natanson, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1983
edytuj Ciekawostki
Maciej Maleńczuk zadedykował mu swój poemat "Chamstwo w państwie" słowami : "Krakusowi, co się zowie Tadeusz Boy-Żeleński"
Przypisy
- ↑ według badacza Mateusza Miesesa Wanda była jedną z czterech córek Jana Andrzeja Grabowskiego, jednego z czterech synów Franciszki z Piaseckich i Mikołaja Grabowskiego, obojga będących pierwszym pokoleniem ochrzczonych frankistów
- ↑ Barbara Winklowa: Boy we Lwowie
